«Δεν έχω ενέργεια να σηκωθώ το πρωί από το κρεβάτι», «Τον τελευταίο καιρό έχω αποστασιοποιηθεί αρκετά», «Νιώθω μεγάλη απογοήτευση. Αμφιβάλλω συνεχώς για την αποτελεσματικότητα της δουλειάς μου. Δεν έχει νόημα, όσο και να προσπαθώ

Η έννοια του burnout είναι μια από εκείνες που φαίνεται να ορίζουν τη σύγχρονη εποχή. Είναι ένας ιδιαίτερος τύπος στρες που βιώνουν οι εργαζόμενοι και μπορεί να οριστεί ως η αυξανόμενη εξάντληση των συναισθηματικών και σωματικών αντοχών. Η ακριβής μετάφραση από τα αγγλικά για το burnout είναι: κάψιμο, ολικό έγκαυμα, όταν κάτι έχει καεί εντελώς, έχει γίνει στάχτες.

burnout-991331_1920

Ο πρώτος που μελέτησε το φαινόμενο του «burnout» ήταν ο Herbert Freudenberger (1974), ο οποίος όρισε την επαγγελματική εξουθένωση ως το βίωμα της αποτυχίας και της εξάντλησης, κατάσταση που παρατήρησε στους κοινωνικούς λειτουργούς μετά από ένα χρόνο απασχόλησής τους στις δομές που εργάζονταν.

Σύμφωνα με τη Maslach (1986), η επαγγελματική εξουθένωση ορίζεται ως το σύνδρομο κατά το οποίο πρέπει να συνυπάρχουν ταυτόχρονα τρία στοιχεία: (1) μια ολοένα αυξανόμενη συναισθηματική, ψυχική ή/και σωματική εξάντληση, η οποία δεν υποχωρεί με τον ύπνο, (2) μια εντεινόμενη αίσθηση αποκοπής από τον εαυτό μας και τους άλλους ανθρώπους, (3) μια ολοένα μειούμενη ικανότητα να είμαστε αποτελεσματικοί σε αυτό που κάνουμε, είτε στη δουλειά είτε στο σπίτι.

Η εξάντληση είναι το πιο χαρακτηριστικό σημάδι για το burnout. Όμως, το πώς θα εκφραστεί εξαρτάται από το εξατομικευμένο μοτίβο εξουθένωσης του κάθε ανθρώπου. Υπάρχει ένα πλήθος συμπτωμάτων που μπορεί να μας θορυβήσει σχετικά με το αν έχουμε αρχίσει να παθαίνουμε επαγγελματική εξουθένωση:

  • Υπερβολική κόπωση, αδυναμία για χαλάρωση ή ανήσυχος ύπνος, συναισθηματική νέκρωση, χρόνιος θυμός, έντονη αυτοκριτική, απώλεια επιθυμίας για τροφή, σεξ, ζωή, συναισθήματα παγίδευσης, απομάκρυνσης, διάψευσης, κυνισμού, κενότητας, απουσία ευχαρίστησης και έλλειψη χιούμορ.
  • Δυσκολία συγκέντρωσης της προσοχής, εντατικοποίηση του ρυθμού εργασίας χωρίς αυξημένη αποτελεσματικότητα.
  • Αύξηση των ωρών μπροστά σε οθόνες τηλεόρασης, κινητού κλπ, της χρήσης αλκοόλ, της κατανάλωσης ανθυγιεινών τροφών, των ωρών στα μαγαζιά, της ενασχόλησης με ηλεκτρονικά παιχνίδια και γενικότερα αύξηση των εθιστικών συμπεριφορών.
  • Απομάκρυνση από την οικογένεια, τους φίλους, τους συναδέλφους, τους προϊσταμένους, τους ωφελούμενους.
  • Αύξηση των οργανικών προβλημάτων, που ποικίλουν από πόνους στη μέση, ενοχλήσεις στην καρδιά, πονοκεφάλους, περιαρθρίτιδα ώμου (frozen shoulder), μέχρι χρόνια κόπωση, μυαλγική εγκεφαλομυελίτιδα, προβλήματα με τα επινεφρίδια ή το θυροειδή, σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, μετα-ιογενείς ασθένειες, ακόμη και καρδιακή προσβολή.

Χρειάζεται, επομένως, να είμαστε σε επαγρύπνηση σχετικά με τα προαναφερόμενα συμπτώματα, να τα λάβουμε σοβαρά υπόψη και να τα φροντίσουμε εγκαίρως. Αξίζει, ακόμη, να σημειωθεί ότι η επαγγελματική εξουθένωση πρόκειται για μια μακροχρόνια, προοδευτική διαδικασία, συνέπεια διαφόρων στρεσογόνων καταστάσεων που αντιμετωπίζει ο επαγγελματίας κατά τη διάρκεια της εργασίας του, όχι κάτι που του συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη.

hourglass-4666692_1920

Κατά τους Edelwich & Brodsky (1980) η εξουθένωση αφορά μία προοδευτική διαδικασία απο-ιδανικοποίησης της πραγματικότητας που δεν ανταποκρίνεται στους υψηλούς στόχους ή στα ιδανικά του επαγγελματία. Η ανάπτυξη της επαγγελματικής εξουθένωσης θα μπορούσε να παρουσιαστεί μέσα από διαδοχικά στάδια, τα οποία συνοπτικά περιγράφονται ως εξής: Αρχικά, ο εργαζόμενος ξεκινά με ενθουσιασμό, υψηλούς στόχους και αρκετές φορές μη ρεαλιστικές προσδοκίες, δίνει νόημα στη ζωή του μέσα από τη δουλειά του, ταυτιζόμενος με τα επιτεύγματά του και κατά συνέπεια, αν αυτά δεν υλοποιηθούν πλήττεται σοβαρά η αυτοεικόνα του. Στη συνέχεια, ο επαγγελματίας αρχίζει να έρχεται αντιμέτωπος με ερωτήματα όπως: «ικανοποιούμαι από την άσκηση του επαγγέλματός μου;», «έχει νόημα αυτό που κάνω;», να αμφιβάλλει δηλαδή για την αποτελεσματικότητα της εργασίας του και την ικανοποίηση που του προσφέρει. Έτσι, περνάει στο στάδιο της απογοήτευσης, όπου μπορεί είτε να αναθεωρήσει τις μη ρεαλιστικές προσδοκίες του, είτε να νιώσει ανεπαρκής και παγιδευμένος σε μια προσπάθεια χωρίς νόημα. Και τέλος, έρχεται το στάδιο της απάθειας, όπου παύει να λειτουργεί αποτελεσματικά, παύει να νιώθει την επιθυμία για προσφορά και συνεχίζει να δουλεύει μηχανικά για εξωτερικά κίνητρα, π.χ. χρήματα, επιβίωση κλπ.

Επαγγέλματα τα οποία είναι αρκετά στρεσογόνα έχουν περισσότερες πιθανότητες να οδηγήσουν σε burnout συγκριτικά με αυτά που θεωρούνται λιγότερο στρεσογόνα. Ακόμη, έχει διαπιστωθεί πως το burnout εμφανίζεται κυρίως σε επαγγέλματα τα οποία εστιάζουν στον άνθρωπο και συνδέονται με την προσφορά εργασίας σε χώρους όπου δημιουργούνται στενές σχέσεις μεταξύ των επαγγελματιών και των ατόμων που δέχονται τις υπηρεσίες τους. Επαγγελματίες υγείας, δάσκαλοι, άτομα που εργάζονται σε ανθρωπιστικές και εθελοντικές οργανώσεις φαίνεται πως είναι πιο ευάλωτοι στο σύνδρομο.

Οι εργαζόμενοι σε ανθρωπιστικά πλαίσια είναι μια αρκετά πιθανή ομάδα για την εμφάνιση του burnout, καθώς έρχονται συχνά αντιμέτωποι με τα πιο βαθιά και δύσκολα θέματα των ανθρώπων, την απώλεια, την κακοποίηση, το υπαρξιακό άγχος, την κατάθλιψη, το τραύμα.

Επίσης, η ματαίωση που αρκετές φορές βιώνουν αλλά και τα μη απτά αποτελέσματα του επαγγέλματος αποτελούν πηγές εργασιακού άγχους. Σύμφωνα με τον Deutsch (1984) άλλες πηγές άγχους μπορεί σχετίζονται με το γεγονός ότι ο επαγγελματίας νιώθει ανίκανος να βοηθήσει τους εξυπηρετούμενους, με τον μεγάλο αριθμό εξυπηρετούμενων, με τις αμφιβολίες σχετικά με την αξία της υποστήριξης, με τις συγκρούσεις με συναδέλφους, με την απομόνωση,  την υπεραταύτιση με τους ωφελούμενους και την αποτυχία τήρησης της κατάλληλης επαγγελματικής απόστασης, την αδυναμία να αφήνει πίσω τις ανησυχίες του εξυπηρετούμενου μετά το πέρας της εργασίας, την έλλειψη θετικής ανατροφοδότησης, τη γραφειοκρατία, τις καθυστερήσεις των πληρωμών.

Burnout: Κίνδυνος ή ευκαιρία;

Σύμφωνα με την Dina Glouberman (2002), το burnout μπορεί να αντιμετωπιστεί και ως ευκαιρία. Η εικόνα που ταιριάζει με αυτή τη σκέψη είναι αυτή του φοίνικα που μέσα από τις στάχτες του αναγεννιέται. Κάπως έτσι και ο εργαζόμενος αφού έχει «καεί», έχει εξουθενωθεί, μπορεί να επαναπροσδιορίσει τους στόχους του και τις επιλογές του και μπορεί να επιλέξει μια ζωή που έχει νόημα για τον ίδιο.

Μπορούμε να δούμε τα συμπτώματα ως τα σημάδια αυτά που μας δείχνουν ότι πρέπει να σταματήσουμε, να βάλουμε όριο, να αφουγκραστούμε τις πραγματικές ανάγκες και τα θέλω μας και να ζήσουμε με τον τρόπο που ο καθένας μας αληθινά επιθυμεί.

stress-391657_1920

Φαίνεται ίσως παράδοξο να μιλάμε για το ότι η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να ιδωθεί ως κάτι θετικό, όμως είναι αλήθεια πως ενώ αρχικά εκδηλώνεται ως μια κατάσταση απουσίας χαράς, στην ουσία δείχνει το δρόμο προς αυτήν. Αυτό που μοιάζει με το τέλος του κόσμου μπορεί να γίνει η αρχή ενός νέου θετικού ξεκινήματος.

Όταν παθαίνουμε burnout, αυτό που «καίγεται» είναι η παλιά μας προσωπικότητα. Στη συνέχεια, όμως, η φλόγα της ψυχής μας αρχίζει να φωτίζει το δρόμο μας και να μας φέρνει χαρά και πιο κοντά στον εαυτό μας (Glouberman, 2002).

 

Βιβλιογραφικές Αναφορές:

Deutsch, C.J. (1984). Self-reported sources of stress among psychotherapists. Professional Psychology: Research and practice.

Edelwich, J. & Brodsky, A (1980). Burn-out: Stages of disillusionment in the helping professions, New York: Human Sciences Press.

Freudenberger, H. J. (1974). Staff burn-out. Journal of Social Issues.

Glouberman, D. (2002). Burnout: Κίνδυνος ή Ευκαιρία; Αθήνα: Ερευνητές.

Maslach, C. & Jackson, S. E. (1986). Maslach burnout inventory. Manual (2nd ed.) Palo Alto CA: Consulting Psychologists Press.